ارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی (قسمت اول)

بعضی از آمارهای WHO ، گویای این واقعیت است که ۴ میلیون نفر در سطح جهان در صنایع شیمیایی مشغول به کار هستند. یک میلیون انسان سالانه در اثر تماس با مواد شیمیایی دچار مرگ شده و یا از کار افتاده می گردند و ۴- ۱ میلیون مسمومیت ناشی از مواد شیمیایی نیز اتفاق می افتد. علاوه بر کارخانجات و صنایع شیمیایی، آزمایشگاه ها نیز از جمله محیط های کاری هستند که در آن افراد در معرض خطرات مواد شیمیایی قرار دارند، بطوریکه برخی از این خطرات ندرتاً در محیط های دیگر وجود دارند.

لذا با توجه به اینکه در برخی از آزمایشگاه ها و بطور کلی در محیط های کاری که افراد کم تجربه کار می کنند، کار با مواد شیمیایی می تواند خطرات جبران ناپذیری برای کارکنان داشته باشد. امروزه سلامت و ایمنی انسان ها در محیط کار نسبت به گذشته به دلیل وجود انواع مواد شیمیایی خطرناک از حساسیت و نگرانی بیشتری برخوردار است. از این رو برای پیشگیری و کاهش خطرات مواجهه با مواد شیمیایی در محیط کار، ارزیابی ریسک انجام می شود.

خطرات مواد شیمیایی را بطور کلی می توان در دو گروه خطرات فیزیکی و خطرات شیمیایی تقسیم بندی نمود، خطرات فیزیکی عمدتاً شامل خطرات آتش سوزی و انفجار و خطرات شیمیایی در ارتباط با اثرات سمی مواد و شامل اثرات حاد و مزمن آنها می باشد. از آنجا که استفاده نادرست از مواد شیمیایی می تواند مخاطرات زیادی را به دنبال داشته باشد، لذا بایستی مواد شیمیایی را ارزیابی نموده و پتانسیل اثرات سمی و نیز خطرات فیزیکی نظیر قابلیت اشتعال را شناسایی نمود. در این مطلب سعی شده است که مروری بر روند ارزیابی ریسک مخاطرات شیمیایی به عمل آمده، اقدامات پیشگیرانه و کنترلی که لازمه کار ایمن و مدیریت صحیح مواد شیمیایی می باشد مورد بررسی قرار گیرد.

ارزیابی ریسک (Risk Assessment)

ارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی برای ارزیابی و مدیریت حوادث ناخواسته انجام می شود و عبارت است از یک بررسی دقیق در مورد اینکه چه موادی در محل کار می توانند سبب آسیب رساندن به اشخاص گردد، به طوری که بتوان تشخیص داد که آیا اقدامات پیشگیرانه موجود کافی است یا باید اقدامات بیشتری جهت جلوگیری از آسیب انجام گیرد. به عبارت دیگر این ارزیابی شامل شناسایی خطرات ناشی از مواد، ارزیابی ریسک ناشی از این خطرات در محیط کار و سپس بکارگیری روش های کنترلی مناسب برای حذف یا کاهش ریسک تا حد قابل قبول می باشد و باید برای تمام عملیات و کارهایی که شامل مواد شیمیایی خطرناک می باشد انجام گیرد.

۱شناسایی خطرات

در شناسایی خطرات ناشی از مواد شیمیایی بکارگیری و استفاده از موارد زیر ضروری می باشد: 

فهرست ثبت مواد تمام اطلاعات بدست آمده در مرحله شناسایی خطر باید در یک سیستم ثبت وارد گردد. هر آزمایشگاه یا محیط کار باید سیستم ثبت مواد شیمیایی (Hazardous substances register) خود را تهیه و نگهداری نماید. اولین چیزی که باید در این سیستم ثبت وارد شود، فهرست تمامی مواد شامل کالاهای خطرناک و سموم استفاده شده یا تولید شده در محیط کار است. مورد بعدی که باید ضمیمه شود تهیه برگه های اطلاعات ایمنی مواد (MSDS) برای تمامی مواد موجود در فهرست ثبت شده می باشد. بدیهی است که این فهرست باید به روز بوده و اطلاعات آن بر اساس مواد جدید مورد استفاده و یا موادی که از استفاده خارج شده اند بازنگری و تنظیم گردند.

۱۱بازرسی های محیط کار

با یک بازرسی کلی، می توان جزئیاتی از مواد خطرناک موجود در محیط کار را فراهم آورد. در طی بازدید معمولاً موادی که دیگر مورد نیاز نبوده و یا تاریخ مصرف آنها گذشته است نیز مشخص می شوند. چنین موادی چنانچه از محیط کار خارج می شوند، می توان آنها را از لیست حذف نمود. بازرسی محیط کار همچنین می تواند جزئیاتی از کل محیط کاری که مواد شیمیایی در آن مورد استفاده هستند فراهم آورد.

طی بازرسی محیط کار اطلاعاتی از نحوه نگهداری و انبارداری صحیح مواد، وجود کنترل های مهندسی مانند هودهای شیمیایی و یا سایر سیستم های تهویه، امکانات و تجهیزات موجود برای شرایط اضطراری مانند دوش های ایمنی، فواره های چشمی، کمک های اولیه و وسایل حفاظت فردی (PPE) مورد استفاده، به دست می آید و این اطلاعات جمع آوری شده، در مرحله بعدی ارزیابی ریسک مورد استفاده قرار می گیرد.

۱۲  شبه حوادث و حوادث (Incidents/Accidents) 

آمار حوادث و شبه حوادثی که در محیط کار اتفاق افتاده باید ثبت شده و نگهداری شود. مرور این وقایع، تجزیه و تحلیل آنها و نتایج این آنالیزها می تواند در شناسایی خطرات مواد شیمیایی موجود در محیط کار و پیشگیری از حوادث مشابه در آینده بسیار مؤثر باشد.

۱۳ تعیین خصوصیات مواد خطرناکارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی

هنگامیکه تمام موادی که در محیط کار به کار رفته، تولید شده و یا مورد استفاده قرار خواهند گرفت شناسایی شدند، اطلاعات حاصل باید در سیستم ثبت مواد وارد شوند. سپس باید تمام مواد خطرناک موجود در این فهرست مشخص شوند.

 

اطلاعات مربوط به خطرات مواد شیمیایی از راه های زیر قابل دسترسی می باشد:

– از طریق خواندن برچسب (Label) ظروف حاوی مواد شیمیایی و توجه به علائم خطر روی این برچسب ها
– اطلاعات موجود در برگه های  MSDS و توجه به خطرات ماده و عبارات خطر مربوطه
– مراجعه به سیستم های معتبر موجود برای شناسایی مواد خطرناک تأیید شده توسط سازمان های مسئول
– استفاده از منابع معتبر و کتب سم شناسی و ایمنی شیمیایی
– مشاوره گرفتن از سازندگان ماده و افراد متخصص

۱- ۳- ۱-  برچسب ها (Labels)

تمام ظروف حاوی مواد خطرناک موجود در محیط کار باید بطور مناسب برچسب گذاری شوند بطوریکه امکان استفاده ایمن آن فراهم آید. استانداردهای لازم باید در برچسب گذاری صحیح رعایت شوند.

یک برچسب کامل باید دارای خصوصیات زیر باشد:

– مشخصات ماده مانند نام، نام تجارتی و نام شیمیایی ماده
– اجزا تشکیل دهنده ماده
– کلمات سیگنال یا هشدار ( کلماتی که نشانگر شدت خطر هستند مانند: POISON و HAZARDOUS )
– کلاس کالای خطرناک و عدد UN مربوطه که نشان دهنده خطر اصلی آن ماده است
– عبارات خطر که توصیف کلی از خطرات ماده می باشد مانند “سمی در صورت بلعیده شدن
– عبارات ایمنی که بیانگر هشدارهایی در نگهداری، جابجایی و نحوه حفاظت فردی است مانند  “دور از حرارت نگهداری کنید
– عبارات کمک های اولیه برای مواردی که نیازمند اقدام اضطراری و درمان فوری هستند مانند “در مواقع تماس چشمی فورًا با آب بشوئید
– اقدامات اضطراری مثلاً جزئیاتی برای کنترل ریختن، نشتی و یا آتش سوزی
– مشخصات سازنده ماده شامل نام کمپانی، آدرس و شماره تلفن
– ارجاع دادن به MSDS برای اطلاعات کاملتر

البته بدیهی است که نصب برچسب کامل روی ظروف کوچک حاوی مواد عملی نبوده و یا برای ظروف موقتی ضروری نمی باشد. در چنین مواردی لازم است نشانه گذاری به نحوی باشد که ماهیت ماده قابل شناسایی بوده و حاوی هشدارهایی درخصوص خطرات اصلی آن ماده باشد.

۱- ۳- ۲ – برگه های اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی (MSDS)

برگه های اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی برگه هایی هستند که اطلاعات مورد نیاز برای کار ایمن با مواد شیمیایی خطرناک را فراهم می آورند. معمولاً یک MSDS حاوی اطلاعاتی نظیر خصوصیات ماده، سمیت و واکنش پذیر بودن ماده است و احتیاط های لازم در هنگام استفاده به عنوان مثال: جداسازی از مواد ناسازگار، روش های صحیح کار و جابجایی ماده، کمک های اولیه و اقدامات اضطراری، سیستم های تهویه و وسایل حفاظت فردی که در حین کار لازم می باشد نیز در آن درج شده است.

بطور کلی سازندگان و واردکنندگان مواد شیمیایی موظفند که برگه های MSDS را برای مواد خطرناک تولیدی خود تهیه و عرضه نمایند. موادی که از خارج از کشور تهیه می شوند، علاوه بر MSDS کمپانی خارجی باید دارای جزئیات تماس مربوط به شرکت های داخلی وارد کننده نیز باشند. ضمناً استانداردها و حدود مجاز تماس ملی نیز باید در استفاده از آنها مد نظر قرار گیرد. بنابراین خریداران و مسئولین ایمنی محیط کار وظیفه دارند که برگه های MSDS را تهیه و در محیط کار در دسترس استفاده کنندگان و کارکنان قرار دهند.

۱- ۳- ۳ – مراجع و انتشارات مرتبط با ایمنی مواد شیمیایی

مراجع و انتشارات بسیار زیادی در زمینه های مختلف عوامل شیمیایی وجود داشته که آشنایی و استفاده از آنها می تواند در کار ایمن با مواد شیمیایی مؤثر باشد. علاوه بر این آشنایی با مراجع علمی روزآمد و منابع اطلاعاتی معتبر همواره می تواند در جهت بهبود مداوم ایمنی و بهداشت محیط کار راهگشا بوده و باید مد نظر قرار گیرد.

پایگاه های اینترنتی مختلفی نیز وجود دارند که می توانند در یافتن منابع و اطلاعات مورد نیاز مرتبط با بهداشت حرفه ای و ایمنی مواد شیمیایی مفید باشند.

لیست برخی از این پایگاه های اینترنتی در جدول آماده است:

گروه/سازمان پایگاه اینترنتیURLs
ACGIH http://www.acgih.org
AIHA http://www.aiha.org
ANSI http://www.ansi.org
DOT http://www.dot.gov
EPA http://www.epa.org
ILO http://www.ilo.org
IPCS http://www.who.int/ipcs
ISO http://www.iso.ch
NIOSH http://www.cdc.gov/niosh
OSHA http://www.osha.gov


۲
الزامات ارزیابی ریسک خطرات شناسایی شدهارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی (قسمت اول)

تمام کارهایی که به نحوی شامل استفاده از مواد خطرناک بوده و یا امکان تماس با این عوامل وجود دارد، باید بطور صحیح مورد ارزیابی قرار گرفته و سطح ریسک آن تعیین گردد. با استفاده از اطلاعات جمع آوری شده در مرحله اول از روی برچسب ها و برگه های اطلاعات ایمنی مواد، اطلاعات سازندگان مواد و غیره و خطرات شناسایی شده، مرحله ارزیابی ریسک با مرور این اطلاعات و چک کردن اطلاعات خطر و احتیاطات در هنگام استفاده و کار ایمن شروع می شود.

برای ارزیابی پتانسیل تماس، لازم است به این موارد توجه شود: راه ورود ماده به بدن (مانند راه استنشاقی، گوارشی و تماس پوستی)، دفعات تماس، مدت زمان تماس، غلظت ماده. ریسک ناشی از ماده بستگی به نوع ماده، مقدار ماده مورد استفاده و شدت تماس با ماده خطرناک و نیز نحوه بروز اثرات ناشی از آن داشته و بزرگترین ریسک ها ناشی از تماس شدید با ماده خطرناکی است که اثرات سلامتی جدی و خطرناکی نیز ایجاد می نماید.

بطور کلی یک ارزیابی ریسک شامل بررسی محیط کار برای یافتن نحوه تماس افراد، سطوح تماس و وضعیت سیستم های تهویه می باشد. ارزیابی ها ممکن است از نوع ساده و یا با جزئیات کامل انجام گیرد. نوع ارزیابی بسته به درجه عدم اطمینان درباره ریسک و اینکه آیا فرآیندهای پیچیده تر شیمیایی نیز در این ارزیابی وجود دارد یا خیر تعیین می گردد. ارزیابی ممکن است بر پایه وظیفه یا فرآیند بوده و تنها محدود به ارزیابی یک ماده شیمیایی منفرد نمی باشد. براساس نتیجه چنین ارزیابی است که می توان روش های مناسب کنترلی را نیز تعیین نمود. تمامی ارزیابی ها باید توسط افراد آموزش دیده با دانش کافی در زمینه ارزیابی ریسک مواد خطرناک و با مشاوره گرفتن از کارکنان و افراد مرتبط صورت گیرد.

۲۱رتبه بندی ریسک (Risk rating)

به منظور اطمینان از ثبات در رتبه بندی، ریسک ها باید بر اساس روشهای استاندارد رتبه بندی شوند (مانند استاندارد AS4360 کشور استرالیا).

۲۲ارزیابی های ساده و آشکار

ارزیابی ساده و آشکار در مواردی است که بازرسی ها نشان دهند که تمامی ریسک های ممکن مطابق با MSDS ماده کنترل شده و بنابراین ارزیابی تمام شده تلقی شده و نیازی به ارزیابی های بیشتر نمی باشد. در چنین حالتی انجام چنین ارزیابی ساده ای باید در فهرست مواد شیمیایی ذکر شده و به مدت ۵ سال نگهداری شوند.

۲۳ارزیابی های کامل

در ارزیابی های کامل ممکن است نیاز به تعیین سطح تماس از طریق پایش تماس و ارزیابی سیستم تهویه باشد. در انجام یک ارزیابی لازم است که سایر افرادی که در آن محوطه کار کرده و ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند نیز مورد توجه قرار گرفته و در ارزیابی به تبعات محیطی ناشی از ماده یا فرآیند نیز توجه گردد.

۲۴مهارت و دانش در ارزیابی ریسک

فردی که ارزیابی را انجام می دهد باید فردی متخصص و ماهر بوده، بطوری که دانش و مهارت کافی برای ارزیابی ریسک ناشی از کار با مواد خطرناک را داشته باشد. معمولاً در انجام ارزیابی های کامل دانش و مهارت متخصصین بهداشت حرفه ای در زمینه پایش هوا و سیستم های کنترلی تهویه مورد نیاز می باشد. واحد مدیریت ریسک واحدی است که می تواند در این زمینه هماهنگی های لازم را انجام دهد.

۲۵ارزیابی های عمومی

چنانچه یک ماده خطرناک با شرایط یکسان و یا مشابه در نقاط مختلفی از یک محیط کار استفاده می شود، می توان از ارزیابی های عمومی استفاده نمود. خصوصیات خطر و درجه ریسک در این موقعیت ها به گونه ای است که می توانند قابل مقایسه با یکدیگر باشند.

۲۶اولویت بندی در ارزیابی ریسک

در محیط های کاری که تعداد بسیار زیادی مواد خطرناک وجود دارد ممکن است لازم باشد که اولویت بندی هایی در ارزیابی ریسک صورت گیرد. در تعیین این اولویت، تعداد دفعات استفاده از ماده خطرناک و نیز شدت تماس با ماده باید مورد توجه قرار گیرد. اولویت های بالاتر باید به مواد خطرناکی داده شود که بیشتر مورد استفاده بوده و خطرات جدی تری به همراه دارند.

۲۷بازنگری ارزیابی ها

ارزیابی ریسک باید در مواردی که فرآیند کار با ماده تغییر نماید، اطلاعات جدیدی در مورد خطرات ماده بدست آید و یا پایش محیطی و یا بیولوژیکی نشان دهنده عدم کنترل کافی سطوح تماس باشند، بازنگری شده و روش های کنترلی جدید یا پیشرفته ای بکار گرفته شوند. بطور کلی تمامی ارزیابی انجام شده باید بصورت دوره ای مطابق با مقررات محیط کار مورد بازنگری قرار گیرند.

۳کنترل ریسک

ارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی (قسمت اول)

چنانچه نتیجه ارزیابی ها منجر به یافتن ریسک های غیر قابل قبول در محیط کار شوند، این ریسک ها باید حذف شده و یا تا سطوح قابل قبول کاهش یابند.

برای این منظور باید از سلسله مراتب کنترلی (Hierarchy or control) به شرح زیر استفاده نمود:

– حذف   Elimination
– جایگزینی  Substitution
– جداسازی  Isolation
– کنترلهای مهندسی  Engineering Controls
– کنترلهای مدیریتی و اجرایی  Administrative Controls
– وسایل حفاظت فردی (PPE) در قسمت دوم این مطلب و با توضیح بیشتر اقدامات کنترلی لازم در کار با مواد شیمیایی با اشاره به مطالعات صورت گرفته تشریح خواهد شد.

فرزانه محمودیان
کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست

انتشار و کپی تمام یا بخشی از مطالب این نشریه تنها با ذکر منبع مجاز است.

ارسال پاسخ

Please enter your comment!
Please enter your name here