ارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی (قسمت دوم)
در بخش اول مطلب ارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی، نحوه ارزیابی ریسک های مواجهه با مواد شیمیایی مورد بحث و بررسی قرار گرفت. درصورتی که نتیجه ارزیابی ها منجر به یافتن ریسک های غیر قابل قبول در کار با مواد شیمیایی شوند این ریسک ها باید حذف شده و یا تا سطوح قابل قبول کاهش یابند. برای این منظور سلسله مراتبی جهت اقدامات کنترلی تعریف شده است. این اقدامات در ۱۸ بند تقسیم و تعریف شده اند که در این مقاله و مقاله های آتی به آنها خواهیم پرداخت.

۱- حذف مواد خطرناک
بدیهی است که روش ایده آل در کنترل خطرات، حذف نمودن ماده و یا فرآیند خطرناک است. مثلا حذف مواد سرطانزا و یا استفاده از فرآیندهای فیزیکی نظیر روش اولتراسون به جای یک فرآیند شیمیایی در تمیز کردن قطعات. ضروری است که یک بررسی در مورد نحوه و دفعات استفاده از مواد شیمیایی موجود در محیط کار به عمل آید و چنانچه برخی از مواد وجود دارند که به ندرت استفاده شده و یا برای استفاده احتمالی در آینده نگهداری شده اند، اقدامات و هماهنگی لازم برای حذف و خارج نمودن آنها از محیط کار و یا دفع مناسب آنها به عمل آید. همچنین برای خرید مواد شیمیایی جدید نیز باید خطرات نگهداری طولانی مدت آنها مورد توجه قرار گرفته و این مواد در حداقل مقادیر مورد نیاز سفارش شده و خریداری شوند.

۲- جایگزینی ماده خطرناک
منظور از جایگزینی، استفاده از مواد شیمیایی کم خطرتر می باشد. البته جایگزینی فقط محدود به مواد نبوده و می تواند فرآیند، وسایل و تجهیزات را نیز شامل شود. از همان ابتدای طراحی یک پروژه یا فرآیند شیمیایی باید نهایت سعی و تلاش برای جستجوی مواد کم خطرتر با کارایی یکسان در انجام پروژه به عمل آید. علاوه بر این، شکل فیزیکی ماده مورد استفاده نیز باید به نوعی مورد توجه قرار گیرد که تماس به حداقل کاهش یابد. موارد زیر مثال هایی برای جایگزینی هستند: مثلاً استفاده از تولوئن به جای بنزن، استفاده از دترجنت ها به جای استفاده از حلال های کلرینه برای چربی زدایی از قطعات، استفاده از شکل خمیری ماده به جای استفاده از آن ماده بصورت پودر خشک برای کاهش تماس.

۳- جداسازی
منظور از جداسازی، ایزوله نمودن نقطه خطر از سایر قسمت ها است به طوریکه سایر افراد از آن خطر محفوظ باشند. برای مثال جدا کردن آزمایشگاه هایی که در آنها از مواد شیمیایی خطرناک استفاده می شود و یا استفاده از کمدهای استاندارد جهت نگهداری مواد شیمیایی به تناسب خطرزا بودن آنها و تامین تهویه مناسب جهت خروج بخارات خطرزا و سمی.

۴- کنترل های مهندسی
شامل طراحی های اولیه مهندسی جهت به حداقل رساندن میزان ریسک و مخاطرات و درنظر گرفتن الزامات ایمنی بر اساس استانداردهای بین المللی و ملی. متاسفانه در اکثر پروژه های احداث و یا توسعه آزمایشگاه موضوع بررسی تخصصی الزامات آزمایشگاهی و خطرات محتمل از نظر مغفول مانده است و نهایتا سازه ساخته شده به هیچ وجه با الزامات فنی استانداردها انطباق ندارند. در همین خصوص می توان به این مثال ها نوجه نمود: استفاده از سیستم های تهویه موضعی، هودهای مناسب برای کار با مواد خطرناک، سیستم های تهویه ترقیقی، تنظیم و تامین هوای تازه ورودی به مکان هایی که احتمال حضور بخارات شیمیایی در آنها وجود داد و مسیرهای اضطراری برای دوری از خطر.

در کنترل مهندسی از روش های مختلفی در حذف و یا کاهش تماس با مواد خطرناک استفاده می شود به عنوان مثال:
 استفاده از سیستم های بسته در کنترل خطر مانند استفاده از فرآیندهای اتوماتیک و سیستم های بسته در انتقال مواد.
ایزوله نمودن فرآیند (مانند جداسازی فیزیکی فرآیند از افراد در معرض مواد ناسازگار و منابع ایجاد جرقه)
سیستم های تهویه موضعی برای اطمینان از اینکه افراد در معرض تماس با مواد خطرناک در غلظت های بالاتر از حدمجاز نمی باشند. نکته مهم در تضمین موفقیت و کارآمد بودن کنترل های مهندسی، بازرسی و تست دوره ای سیستم ها است.

۵- هودهای شیمیایی
هودهای شیمیایی به منظور کنترل تماس اپراتورها هنگام کار با مواد شیمیایی زیان آور مانند اسیدها و قلیاهای قوی، حلال های آلی فرار و مواد سمی استفاده می شوند. داخل این هودها باید به اندازه کافی خالی و تمیز نگهداری شود تا فضای کافی برای کار اپراتور فراهم باشد. برای کارکرد موثر این هودها تست و کنترل دوره ای لازم است.

در هنگام بازدید و کنترل هودهای شیمیایی سه نکته مورد توجه می باشد:
۱. بازدید کلی هود شیمیایی از قسمت های مختلف شامل هود و کانال، اجزاء الکتریکی هود و قطع آن در شرایط اضطراری.
۲. انجام تست دود (Smoke test) که یک تست کیفی برای رؤیت و کنترل کارکرد سیستم مکشی از طریق مشاهده مسیر جریان هوا می باشد.
۳. تست سرعت دهانه هود (Face velocity) که یک تست کمی برای کنترل راندمان مکش سیستم از طریق اندازه گیری میزان جریان هوای عبوری از هود می باشد.

 لازم به ذکر است که برای کار با مواد و نمونه های بیولوژیکی از هودهای بیولوژیکی با جریان خطی و یا هودهای بیولوژیکی با کلاس های متفاوت بسته به درجه حفاظت لازم از نمونه، اپراتور و محیط استفاده می شود. این هودها نیز شرایط کار و استانداردهای مخصوص به خود را داشته و برای اطمینان از کارکرد مؤثر باید بطور دوره ای و مرتب توسط افراد آموزش دیده تست و کنترل شوند.

۶- کنترل های مدیریتی و اجرایی
کنترل های مدیریتی به شکل های مختلفی امکان پذیر می باشد مانند استفاده از روش های استاندارد عملیات کاری، چرخشی نمودن کار کارکنان و غیره. در اینجا به برخی از این موارد اشاره می شود:

۶- ۱-  تدارکات/خرید
قبل از خرید یک ماده جدید باید سعی شود که آگاهی لازم از خطرات بالقوه آن ماده بدست آید. به عنوان مثال می توان قبل از خرید، برگه MSDS ماده را تهیه نموده، با یک مرور کلی اطلاعاتی در مورد ماده بدست آورده و چنانچه اقدامات کنترلی توصیه شده در محیط مورد نظر قابل تامین نمی باشد و یا خطرات زیان آوری را بدنبال خواهد داشت، می توان از خرید آن صرف نظر نمود و یا جایگزین های کم خطرتری برای آن ماده جستجو نمود.

۶- ۲- عملیات کاری ایمن
فراهم نمودن امکان عملیات کاری ایمن جزئی از کنترل های مدیریتی و اجرایی محسوب می شوند. مثال هایی از فراهم نمودن عملیات کاری ایمن عبارتند از:
ایجاد نظارت کافی در کار
فراهم نمودن آموزش های لازم برای انجام کار
تأمین امکانات نگهداری، انبار و دفع صحیح مواد خطرناک
ممنوع بودن خوردن، آشامیدن و سیگار کشیدن در آزمایشگاه یا محوطه یا انبار مواد خطرناک
نگاه داشتن ظروف حاوی مواد شیمیایی بصورت دربسته در هنگام نگهداری و جابجایی آنها
عدم دسترسی افراد متفرقه به درون آزمایشگاه، انبار یا محوطه کار با مواد شیمیایی

۶- ۳- دستورالعمل های استاندارد کار
برای کار با وسایل و فرآیندهایی که شامل استفاده از مواد خطرناک می باشند دستورالعمل های استاندارد کار باید نوشته شده و در دسترس افراد قرار گیرند. در تدوین دستورالعمل ها می توان از کتابچه های راهنمای کارخانجات سازنده نیز بهره گرفت.

۷- وسایل حفاظت فردی( PPE)
هنگامیکه اجرای کنترل های مهندسی در محیط کار امکان پذیر نبوده و یا به تنهایی در کاهش سطوح تماسارزیابی ریسک مواجهه با مواد شیمیایی تا حدود قابل قبول کافی نباشند استفاده از وسایل حفاظت فردی به عنوان آخرین راه کنترلی استفاده می شود. به منظور حفاظت قسمت های مختلف بدن در برابر انواع خطرات احتمالی ناشی از مواد شیمیایی، طیف وسیعی از وسایل حفاظت فردی نظیر روپوش آزمایشگاهی، عینک های ایمنی، دستکش و کفش ایمنی و ماسک های تنفسی بکار می رود. ماسک های تنفسی یا رسپیراتورها از جمله مهمترین وسایل حفاظت فردی بوده که برای حفاظت از سیستم تنفسی و در تماس با مواد شیمیایی و آلاینده های هوا مورد استفاده قرار می گیرند.

ماسک های تنفسی حفاظت لازم را توسط تصفیه آلاینده ها از هوای استنشاقی و یا تامین هوا از طریق یک منبع هوای پاک را فراهم می سازند. در زمان تهیه کلیه وسایل حفاظت فردی باید به انطباق کیفیت آنها با استانداردهای بین المللی توجه بسیار زیادی نمود. زیرا تاثیر سوء ناشی از استفاده از وسایل حفاظت فردی غیر استاندارد ممکن است سال ها بعد در سلامتی فرد مشاهده شود.

ادامه این موارد را در مقاله های بعدی بررسی خواهیم کرد.

 

فرزانه محمودیان
کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست

انتشار و کپی تمام یا بخشی از مطالب این نشریه تنها با ذکر منبع مجاز است.

ارسال پاسخ

Please enter your comment!
Please enter your name here