نگاهی اجمالی بر بایدها و نبایدهای اتوکلاو در آزمایشگاه های میکروبیولوژی:

استفاده از بخار یا اتوکلاو کردن عمدتا به عنوان بهترین و قابل اعتمادترین روش استریلیزاسیون در نظر گرفته می شود. این دستگاه با ایجاد بخار تحت فشار که دمای بالایی دارد موجب مرگ میکروارگانیسم ها می شود. اشباع شدن محیط درونی اتوکلاو از بخار، مساله ای حیاتی برای استریل شدن است. توانایی هوا برای انتقال گرما مستقیما به میزان رطوبت موجود بستگی دارد. هر چه بخار بیشتری وجود داشته باشد، گرمای بیشتری می تواند منتقل شود؛ بخار یکی از موثرترین انتقال دهندگان گرما است.

الزامات بسته بندی در زمان اتوکلاو

آماده سازی اولیه مواد در نتیجه کار تاثیر به سزایی خواهد داشت. توصیه می شود حتما از پوشش اولیه که حاوی مواد آلوده است و پوشش ثانویه که پوشش اولیه را دربر می گیرد استفاده شود. ساختار این پوشش ها بسیار مهم است. جنس آن باید مقاوم به گرما باشد، رسانایی گرمایی خوبی داشته باشد، سوراخ نشود و آب به درون آن نتواند نفوذ کند.

از جمله گزینه هایی که می توان برای این کار استفاده کرد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- شیشه بوروسیلیکات (پیرکس): خاصیت انبساط بسیار کمی دارد و در نتیجه در برابر حرارت مقاومت بالایی دارد.

۲- پلی پروپیلن و پلی کربنات: پلاستیک های مقاوم در برابر گرما هستند.

۳- فولاد ضدزنگ: رسانای گرمای خوبی است و مقاوت خوردگی مناسبی دارد در نتیجه استریل سازی را تسهیل می کند.

ظروف و پوشش هایی از جنس پلی استایرن، پلی اتیلن و HDPE در برابر حرارت به اندازه کافی مقاوم نیستند.

نکات ایمنی در کار با اتوکلاو

رعایت نکات زیر برای کار با دستگاه الزامی است:

  • مسئولیت به کار انداختن و مراقبت روزمره اتوکلاو بایستی به افراد آموزش دیده محول شود.
  • یک برنامه برای جلوگیری از مخاطرات شامل بازرسی منظم محفظه ها، درب ها و کنترل آنها وجود داشته باشد.
  • بخار بایستی اشباع شده و از مواد شیمیایی(ازقبیل مواد بازدارنده خوردگی) که م یتواند به وسایل استریل شده آسیب برساند، عاری باشد.
  • هنگام کار با اتوکلاو از دستکش مقاوم به حرارت و عینک محافظ استفاده شود.
  • هرگز هنگام روشن بودن دستگاه اقدام به بارگذاری، خارج نمودن وسایل یا تمیز کردن آن ننمایید.
  • هرگز پیچ های محکم کننده درب را هنگام کار دستگاه شل و سفت نکنید.
  • مواد آلوده و وسایلی که برای استفاده قرار است استریل شوند به صورت جدا گانه و یا با استفاده از دستگاه های متفاوت اتوکلاو نمایید.
  • بهتر است جهت جلوگیری از تشکیل رسوب در دستگاه اتوکلاو از آب مقطر استفاده کرد.
  • سطح آب درون دستگاه نباید از انتهای پائین محفظه بخار دیگ بالاتر رود.
  • پیچ های درب دستگاه را باید محکم بست برای این منظور باید پیچ های روبروی هم، همزمان بسته شود تا درب دستگاه

به طور یکنواخت محکم شده و بخار آب از آن خارج نشود.

  • حرارت مناسب  ۱۲۱ درجه سلسیوس و فشار مناسب ۱۵ پوند بر اینچ مربع ( PSI ) می باشد.

نکات استرلیزاسیون محلول ها و مایعات

  • ظرف های حاوی مایع را پر نکنید و یک سوم آن را خالی بگذارید تا در اثر جوشش به بیرون نریزد.
  • درپیچ ظرف ها را یک دور شل کنید.
  • از قرار دادن اشیا بر روی هم بپرهیزید. فاصله اشیا با هم و با دیواره اتوکلاو که حداقل باید ۵ cm باشد را رعایت کنید تا بخار از لابه لای آن ها جریان یابد.

نکات استرلیزاسیون مواد آلوده

  • مواد مصرفی آلوده به صورت جداگانه درون کیسه های قابل اتوکلاو قرار داده شده و اتوکلاو شوند. بر روی آن ها چسب Biohazard نصب نمایید.
  • برای اطمینان از نفوذ بخار آب به همه قسمت های کیسه، می توانید گره آن را شل کنید و یا قبل از محکم کردن گره یک پیمانه آب (حدود ۳/ ۰ لیتر) به آن اضافه کنید.
  • زمان لازم برای استریلیزاسیون زباله ۶۰ – ۳۰ دقیقه در دمای ۱۲۱ درجه سانتی گراد و یا ۳۰ – ۱۵ دقیقه در دمای ۱۳۴ درجه می باشد.
  • بخار نمی تواند در چربی ها نفوذ کند به همین دلیل وسایل آلوده به چربی باید از طریق دیگری استریل شوند.

نکات استریلیزاسیون مواد خشک بسته بندی شده

  • بسته ها را با فاصله از هم و از دیواره اتوکلاو قرار دهید.
  • زمان لازم برای استریلیزاسیون مواد خشک بین ۳۰ – ۲۵ دقیقه در دمای ۱۲۱ درجه سانتی گراد می باشد.
  • بیش از ۴/ ۳ کیسه را پر نکنید.
  • اشیای نوک تیز را درون کیسه قرار ندهید.

نحوه خاموش کردن دستگاه

پس از اتمام زمان لازم برای استریل کردن نمونه ها جهت باز کردن درب دستگاه ابتدا منبع حرارت را خاموش کرده و دریچه خروج بخار را باز کنید دریچه خروج بخار را باید آهسته باز کرد مخصوصاً اگر محلول داخل اتوکلاو باشد. هیچ گاه قبل از آنکه حرارت و فشار اتوکلاو به حال عادی برگشته باشد نباید آن را باز کرد. هنگام بازکردن دریچه خروجی اتوکلاو باید صورت خود را دور نگه داشته و دستکش حفاظتی پوشید تا از سوختگی با بخار جلوگیری شود. پس از آنکه فشار اتاقک اتوکلاو به صفر و دمای آن به حدود ۶۰ درجه سانتی گراد رسید کنار درب اتوکلاو بمانید و آنگاه درب را به آهستگی باز نمایید. منتظر بمانید تا ظروف کمی خنک شوند سپس آن ها را حمل کنید.

چگونه می توان عملکرد استریلیزاسیون اتوکلاو را بررسی کرد؟نگاهی اجمالی بر بایدها و نبایدهای اتوکلاو در آزمایشگاه های میکروبیولوژی

کنترل اتوکلاو از نظر استریل کردن کافی مواد و وسایل قسمتی از برنامه تضمین کیفیت و ایمنی آزمایشگاه می باشد. قرار دادن، چیدن و بسته بندی مناسب مواد و وسایل در اتوکلاو اهمیت زیادی داشته و در استریل شدن مناسب آن ها نقش دارد. کنترل استریلیزاسیون به دو روش شیمیایی و بیولوژیکی انجام می شود:

الف) تست های شیمیایی

۱-  نوار کاغذی TST : این نوار سه عامل زمان، بخار و دما را کنترل می کند و از زرد به بنفش تغییر رنگ می دهد. در هر بار استریلیزاسیون می توان از این نوار استفاده کرد.

۲-  برچسب Sterility-Record : علاوه بر سنجش میزان استریل بودن، امکان ثبت تاریخ استریلیزاسیون، نام فرد و … بر روی این برچسب وجود دارد. در هر بار استریلیزاسیون می توان از این روش استفاده کرد.

ب) تست های بیولوژیک

۱ – آمپول های حاوی اسپورباسیلوس استئارترموفیلوس (Bacillus stearo thermophilus) که باسیلی از خانواده باسیلوس ها می باشد. آمپول حاوی اسپور باسیلوس مذکور به همراه دیگر مواد در اتوکلاو قرار داده می شود و اتوکلاو می گردد. سپس آمپول مذکور را شکسته بر روی محیط کشت تلقیح می کنند (بلادآگار). رشد میکروب مذبور نشانه عملکرد نامناسب و حرارت و زمان ناکافی اتوکلاو کردن می باشد. اگر اتوکلاو درست عمل کند هیچگونه رشدی مشاهده نخواهد شد.

۲- کشت از محیط های کشت تلقیح شده، محیط های کشت معمولی که باکتری ها روی آن کشت داده شده و رشد کرده اند همراه سایر مواد در اتوکلاو قرار داده شده و اتوکلاو می شوند. سپس از محیط های مزبور کشت مجدد انجام می شود هر گونه رشد میکروب نشانه عملکرد نامناسب اتوکلاو می باشد. این کنترل ها باید پس از هر بار اتوکلاو کردن یا در فواصل مرتب انجام شود.

منابع و مراجع:

۱.  رویش- ۱۳۸۹ – گاهنامه علمی- دانشجویی-دانشکده علوم زیستی – دانشگاه خوارزمی

 

 رضا هژبری
کارشناس ارشد میکروبیولوژی

ارسال پاسخ

Please enter your comment!
Please enter your name here